Catacombs in Rome

Vandaag dalen we ondergronds af, dwalend door ingewikkelde tunnels, gangen, begraaf- en vereringsplaatsen, tot aan de eindbestemming: de oorsprong van de kerk. In tegenstelling tot wat vaak gedacht wordt, waren de catacomben begraafplaatsen, die goed bekend waren bij de autoriteiten, en geen schuilplaatsen om aan vervolging te ontkomen. Bovendien lagen die plaatsen net buiten de stad, aan de kanten van de hoofdwegen die naar Rome leiden. Er zijn meer dan 50 catacomben in Rome, ondergronds kronkelend over de indrukwekkende lengte van ongeveer 150 kilometer.

Gemakkelijk toegankelijk, en regelmatig in het kadaster vermeld, boden de honderden kilometers catacomben geen veilige schuilplaats. Maar ze hadden een fundamentele functie, namelijk het geven van een behoorlijke begrafenis aan alle leden van de christelijke gemeenschap, van de adellijke tot de slaaf. De catacomben werden verrijkt met fresco's en een nieuwe symbologie, die erop gericht was het Nieuwe Testament door middel van beelden te onderwijzen. De christelijke gemeenschap kwam voor de eucharistieviering bijeen in particuliere huizen (en niet ondergronds), maar dat doet niets af aan de waarde van de catacomben, als één van de belangrijkste bewijzen van de godsdienstige vurigheid en het saamhorigheidsgevoel van de vroege christenen.

Zoals algemeen bekend is, hadden de christenen het niet gemakkelijk in het oude Rome. Hun God werd sterk tegengewerkt door het rijk. Dit is gemakkelijk te verklaren: de volgelingen van deze nieuwe godsdienst erkenden de keizer niet als de hoogste autoriteit op aarde. De geboden waren de weg die ze moesten volgen in alles wat geestelijk was, en eigenlijk moest hun hele leven gebaseerd zijn op het Nieuwe Testament. Dit werd, als gevaarlijk en revolutionair beschouwd.

Reistips

Elk catacombecomplex heeft zijn eigen openingstijden. Gewoonlijk zijn ze 's morgens en 's middags geopend, met een lunchpauze van ongeveer 3 uur.

Het is beter gemakkelijke schoenen of gympen te dragen. Op sommige plaatsen kan er enige moeilijkheid zijn voor mensen met beperkte mobiliteit. Helaas zijn de catacomben niet toegankelijk met rolstoelen of kinderwagens.

Omdat de tunnels ondergronds zijn, is er een opmerkelijk temperatuurverschil tussen de catacomben en het maaiveld. Zelfs 's zomers zul je merken dat het er ongelooflijk fris is (rond 15° C) en ook erg vochtig. Overweeg een licht jasje mee te nemen om tijdens het bezoek aan te trekken.···

Tickets

Wil je een van de vele Catacomben van Rome bezoeken? Dan is het aan te raden om van tevoren een ticket te kopen.

De oorsprong van de Catacomben

Rome had strenge wetten die verboden de doden binnen de stadsmuren te begraven. De begraafplaatsen werden meestal ondergronds uitgehakt, op specifieke plaatsen waar de tufsteen een betrekkelijk gemakkelijke uitgraving mogelijk maakte. De catacomben die je bezoekt waren oorspronkelijk, bestemd voor de urnen van de heidenen. De Romeinen verbrandden vroeger de lijken. De autoriteiten hadden een bijzondere manier om het aantal bewoners bij te houden. Voor elk sterfgeval moest een dinar aan een godheid betaald worden (wat eigenlijk een belasting was). Idem, voor elke geboorte moesten de ouders een dinar betalen (aan een andere godheid, aka een andere belasting). Op deze manier kon aan het eind van het jaar gemakkelijk geteld worden hoeveel mensen geboren waren en gestorven waren.

Christenen geloofden in de verrijzenis van de lichamen, dus gaven ze er de voorkeur aan het lichaam te balsemen, het met een linnen doek te omwikkelen en het dan te begraven. Plus, gezien het hoge gemeenschapsgevoel dat ze hadden, werd de begraafplaats een manier om de volgelingen van Christus bij elkaar te houden, ook na hun heengaan. Vanaf de 2e eeuw begonnen de christenen, mede dankzij vele landschenkingen, de reeds bestaande heidense begraafplaatsen, die overwegend alleen voor de leden van één familie gebruikt werden, te gebruiken en uit te breiden.··

De San Callisto Catacomben

Deze catacomben behoren tot de grootste van Rome, met zo'n 20 kilometer ondergrondse tunnels. Ze liggen in de buurt van het kerkje van de ‘Quo Vadis’. Toen hij Rome ontvluchtte om het martelaarschap te ontlopen, had Sint Petrus een visioen van Christus die naar Rome liep. Petrus vroeg ‘Domine, quo vadis?’ (Mijn Heer, waar gaat U heen?) Petrus begreep al gauw dat Christus hem wilde laten zien dat hij terug moest gaan naar Rome en zijn bestemming moest vervullen, ook al betekende dat marteling en dood onder ogen zien.

Toen de paus aan het begin van de 3e eeuw de diaken Callisto benoemde tot beheerder van het kerkhof, werd de plek de officiële begraafplaats van de Kerk. Tegenwoordig is deze plaats een bestemming voor pelgrims. Je vindt hier de graven van vele martelaren en 16 pausen. Cecilia, de beschermheilige van de muziek en martelares, ligt hier begraven. Haar tombe werd vereerd tot in de 9e eeuw, toen haar relikwieën naar de ter ere van haar gebouwde kerk werden gebracht.

Adres: Via Appia 110/126

Tourinfo en openingstijden: Maandag t/m zondag, 9-12 uur; 14-17 uur. Gesloten op woensdag, eerste kerstdag, Pasen, 1 januari en van half januari tot half februari (check de precieze data bij het reserveren).

De San Sebastiano Catacomben

Deze catacomben liggen in de Via Appia en zijn genoemd naar San Sebastiano, een legendarische figuur die diende als aanvoerder van de Praetoriaanse Garde (de persoonlijke bewakers van de keizer). Hij bekeerde veel mensen en hielp christenen die door keizer Diocletianus gevangen waren gezet. Toen de keizer hem ontdekte, werd hij veroordeeld om met pijlen doodgeschoten te worden. Wonder boven wonder overleefde hij het en ging terug naar de keizer, om zijn berisping te uiten over zijn gedrag ten opzichte van de christenen. Diocletianus beval zijn dood door geseling. Zijn lijk werd in het geheim naar deze begraafplaats gedragen.

De naam ‘catacombe’ zelf komt van deze bijzondere plek, van het Latijnse ‘ad catacumbas,’ letterlijk ‘bij de holten,’ waarmee de tufsteenmijnen van de streek bedoeld worden. De plek werd vanaf de eerste eeuw n. Chr. gebruikt voor heidense begrafenissen, en van de 3e tot de 5e eeuw als christelijke begraafplaats. De tunnels strekken zich uit over drie niveaus, voor een totale lengte van 12 kilometer. Sommige mausolea werden zelfs boven de grond opgetrokken. Het complex werd gebruikt voor vieringen ter ere van de heiligen Petrus en Paulus. Na zijn bekering bouwde ook keizer Constantijn hier een grote basiliek.

Adres: via Appia Antica, 136.

De Praetextatus catacomben

De Praetextatus catacomben werden gesticht door een aristocratische Romeinse familie, die het land aan de kant van de weg Appia Antica bezat. Vanaf de tweede eeuw n.Chr. waren ze al gebruikt om leden van de senaat en van de keizerlijke familie te begraven. Later werd het een christelijke begraafplaats. Boven de grond stonden monumenten, heiligdommen en twee kerken. Het is al enkele eeuwen een bekende pelgrimsoord . De catacomben bevatten de graven van verschillende heiligen en martelaren. De tunnels vertonen enkele monumentale trekken, waaronder een brede zaal met marmeren zuilen, de spelunca magna genoemd en de cubicle van de coronatio, met vele fraaie fresco's.··

Verlaten en verwaarloosd, werd het complex aan het licht gebracht door Enrico de Rossi in het midden van de 19e eeuw. De Rossi was een archeoloog die zijn leven wijdde aan de studie van de catacomben. Ten tijde van de ontdekking waren de belangrijkste toegangstrappen naar de ondergrondse niveaus nog functioneel.

Adres: Via Appia Pignatelli, 11.

Tourinfo en openingstijden: Bezoeken alleen op afspraak

De catacomben ·van Domitilla

Deze catacomben liggen aan de Via Ardeatina, in het zuidelijk deel van de stad. De catacomben van Domitilla zijn 17 kilometer lang en gebouwd op vier verschillende niveaus. Het complex omvat ook een kerk. Het is de begraafplaats van ongeveer 150.000 christenen. Ze zijn genoemd naar de heilige Domitilla, die behoorde tot de adellijke familie Gens Flavia. Ze werden vervolgd door keizer Domitianus.

Op een gegeven moment werden veel leden van de familie tot ballingschap veroordeeld. Ze schonken hun land aan de Kerk. Tot de opmerkelijkste graven behoren die van de Martelaren Nereo en Achilleo. In de Domitilla catacomben bevindt zich een ondergrondse basiliek (een kerk) die in de 4e eeuw n.Chr. gebouwd werd.

Adres: Via delle Sette Chiese, 282

Tourinfo en openingstijden: Maandag t/m zondag, 9.00-12.00 uur; 14.00-17.00 uur. Gesloten op dinsdag.

Vroeg Christendom: Edele vrouwen en martelaren

Oorspronkelijk werd de nieuwe religie omarmd door vrije mensen uit de lagere en middenklasse. De hogere klasse werd aanvankelijk buitengesloten, vooral omdat hoge ambten ook plichten inhielden die te maken hadden met de viering van sommige heidense godsdienstplichten, zoals openbare offers, die onverenigbaar waren met het christendom.··

Als mannen van hoge stand op de één of andere manier uitgesloten waren om de leer van Christus te volgen, gold dat niet voor vrouwen. In feite bekeerden veel adellijke vrouwen zich tot het christendom, wat leidde tot een sterk gevoel van universele broederschap met de andere leden van de cultus. Tegelijk werd er een boodschap van gelijkheid van man en vrouw overbracht. Op de één of andere manier leek dit in de oude Romeinse samenleving te ontbreken.

In het begin werden christenen aangezien voor joden en werden ze, net als de andere minderheden, getolereerd. De eerste botsing met de autoriteiten werd veroorzaakt door Nero, toen hij de christelijke gemeenschap ervan beschuldigde verantwoordelijk te zijn voor de brand die Rome in 64 AD teisterde. De brand was waarschijnlijk kwaadaardig, hij was noch door de christenen, noch door Nero veroorzaakt. De oorsprong ervan is nog steeds onzeker.

Van duisternis naar licht: de ontginning van de Catacomben

De Barbaren (vooral de Goten en de Longobarden) bestormden Italië verschillende keren tijdens de vroege Middeleeuwen. Rome was één van de belangrijkste bestemmingen voor rooftochten en plunderingen. Om veiligheidsredenen, zoals we al vermeld hebben, verplaatsten de pausen alle heilige relikwieën in de kerken van de stad.

Na verloop van tijd werden de catacomben, op drie na (waaronder die van San Sebastiano), volledig verwaarloosd en verlaten. Kleine aardverschuivingen en groeiende begroeiing versperden de toegang tot de begraafplaatsen volledig. De mensen verloren elk spoor ervan en tot aan het eind van de Middeleeuwen en daarna wist niemand de precieze plaats van de catacomben.

De archeologische exploratie begon in 1500 met Antonio Bosio, die ‘de Columbus van het onderaardse Rome’ genoemd werd, maar een systematische studie van de plaatsen vond pas plaats in de 19 eeuw, met Giovanni Battista de Rossi. Hij wordt beschouwd zzals de grondlegger van de christelijke archeologie.

Kunst in de Catacomben: Tussen een Nieuwe Symbologie en de Mysterie Cultussen

De vroegchristelijke kunst heeft sterke banden met de Romeinse kunst; schilderijen, beeldhouwwerken en fresco's werden immers gemaakt door kunstenaars en ambachtslieden die tot dezelfde, overwegend heidense, maatschappij behoorden. In stilistisch opzicht zijn er niet veel verschillen, maar het verandert allemaal als het gaat om de afgebeelde onderwerpen.

In de catacomben wordt de kunst een manier om het Nieuwe Testament te onderwijzen door steeds terugkerende beelden en symbolen. Eigenlijk is de hoge symbologie die in de catacomben gebruikt werd, later ook in kerken gebruikt. Veel van de afbeeldingen verbeelden scènes van verlossing en wonderen.

Jezus werd vaak afgebeeld als een vis. Dit maakte deel uit van de geheime code van de vroege christenen.· Het Griekse woord voor ‘vis’ is ICTUS (ΙΧΘΥΣ ), wat een acroniem was voor ‘Jezus Christus, Zoon van God, de Verlosser.’

De duif illustreert vrede in de hemel. Het anker is het symbool van de in het geloof gewortelde kracht en de pauw, die elk jaar zijn veren verwisselt, staat voor wedergeboorte. De feniks, de Arabische vogel waarvan men gelooft dat hij eeuwen na zijn dood uit zijn as weer tot leven komt, symboliseert de wederopstanding.